برخی از متون ادب فارسی، ویژگی­ هایی دارند که در سایر متون دورۀ اسلامی کمتر دیده می­ شود، ولی می توان سابقۀ آن را در زبان­ های کهن ایرانی بررسی کرد. یکی از این ویژگی­ ها کاربرد «فرا» و «ها» در مقام حرف اضافه و پیشوند فعلی است. در برخی از متون، «فرا» و در برخی دیگر، «ها» که صورت دیگری از «فرا» است، به کار رفته است. در تاج­ التراجم، هر دو صورت به کار رفته­. در این مقاله، سیر تحول «فرا» از منظر صورت و کارکرد در دوره­ های کهن زبان­های ایرانی بررسی و چگونگی تحول آن از قید به حرف اضافه و پیشوند نشان داده شده است. در زبان اوستایی، frā قید به معنی «پیش، جلو» است و در برخی بافت­ها، کارکرد معنایی خود را از دست داده و قرار گرفتن آن پیش از یکی از اجزای جمله سبب شده به عنوان حرف اضافه بازتحلیل شود. نزدیک شدن به فعل جمله نیز به تدریج آن را به پیشوند فعل بدل کرده است. frā در متون موجود فارسی میانه و پهلوی اشکانی جز به صورت عنصری رسوبی در ساخت برخی واژه­ ها باقی نمانده است، اما در برخی متون ادب فارسی، با کارکرد پیشوند فعل و همچنین، حرف اضافه برای دلالت بر نقش معنایی پذیرنده و مقصد فعل حرکتی باقی مانده است. طی روند تحول آوایی، frā به hā بدل شده و این صورت نیز، همان کارکردهای صورت پیشین را حفظ کرده است.

فارسی زبانان تا چند قرن اخیر توجه زیادی به نگارش دستور زبان فارسی به ویژه در زمینه حروف اضافه و معادل بودن معنای آن با حروف جر زبان عربی نداشتند. به علت نقش مهم این حروف در انتقال معانی مخصوصا در متون ادبیات کهن فارسی و تفسیری ترجمه شده، پژوهشگران با دشواری های فراوانی مواجه شده اند. در زمینه تطبیق معانی حرف اضافه «به» با حرف جر «باء»، تحقیق چشمگیری انجام نشده است. این مقاله به بررسی تطبیقی حرف اضافه «به» در تاریخ بلعمی با حرف «باء» جر در زبان عربی می پردازد. با شناخت معانی این دو حرف، و نیز، وجوه افتراق، اشتراک و اثرپذیری این دو، استفاده کاربردی با شناخت معانی آن ها فراهم می شود و تصحیح و ترجمه متون این دو زبان، در حوزه این دو حرف و در مواردی رفع مشکلات دستوری و معنایی یک زبان به کمک قواعد وسیاق زبان دیگر امکان پذیر می شود. نتایج پژوهش نشان می دهد که وسعت معنی «به» در مقایسه با «باء» بیشتر و کاربرد معانی متعدد «به» در تاریخ بلعمی بسیار زیاد بوده که در این پژوهش به طور مبسوط به آن پرداخته شده است.

به بازنمایی های متفاوت مفعول به عنوان یک موضوع فعلی «تناوب مفعولی» گفته می شود. تناوب مفعولی مطالعه شده در این مقاله رابطه بین دو ساخت نحوی از یک فعل است که در آن مشارک دوم در یک ساخت در نقش مفعول مستقیم و ساخت دیگر در نقش موضوع حرف اضافه ای ظهور می یابد. افعال زیادی در زبان فارسی دارای این نوع تناوب هستند که از بارزترین آنها فعل های مصرفی، ادراکی، اشتیاقی و تماسی است. در این جستار به توصیف تناوب مفعولی در ساخت این فعل ها از دیدگاه دستور نقش و ارجاع می پردازیم و عوامل معنایی موثر بر این تناوب را تبیین می کنیم. داده های مرتبط از پیکره وابستگی نحوی زبان فارسی، مکالمات گونه گفتاری فارسی معیار و متن سخنرانی ها یا برنامه های تلویزیونی استخراج شده و در چارچوب این نظریه بررسی می شود. این مطالعه نشان می دهد که ساخت تناوب مفعولی در زبان فارسی انتخاب بین یک موضوع فرانقش و یک موضوع غیرفرانقش است و به نمود فعل و (نا)مشخص بودن مشارک دوم بستگی دارد.

هدف از نگارش این مقاله بررسی اشتقاق دو واژه ایرانی میانه، یکی از زبان فارسی میانه و دیگری از زبان سغدی می باشد. برای واژه فارسی میانه madrm تاکنون اشتقاقی ارایه نشده و اشتقاق پیشتر ارایه شده برای واژه سغدی mazn نیز مورد تردید نگارنده این مقاله می باشد. با بررسی متن های حاوی این دو واژه و در نظر گرفتن فرایند های واجی در دو زبان فارسی میانه و سغدی برای هر یک از این دو واژه اشتقاقی پیشنهاد شده است. دلیل اینکه چرا از میان واژه های بسیار این زبان ها این دو واژه انتخاب شده اند اولین جزء آنها است که به نظر نگارنده حرف اضافه اوستاییma  می باشد. این دو مورد تنها شاهد های وجود این واژه ایرانی باستانی در زبان های ایرانی میانه می باشند.

در زبان فارسی امروز، حرف اضافه «از» بر مفاهیم ابزار، روش، سبب، جنس، مالکیت، رابطه کل و جزء، خاستگاه، منشأ، مسیر، جدایی، مقایسه و موضوع دلالت دارد. «از» بازمانده حرف اضافه hača در زبان اوستایی و sacā در زبان سنسکریت است. hača / sacā از ریشه sac /hak به معنی «همراهی کردن» بوده و در زبان فارسی­ میانه و پارتی به­صورت az و až به کاررفته است. sacā در زبان سنسکریت بر مفهوم همراهی دلالت داشته و در تحولات زبان­های ایرانی، دو مرحله دستوری­شدگی را طی کرده است: نخست اسم بدل به حرف اضافه شده و برای دلالت بر همراهی و مفاهیم مشتق از آن به کاررفته است، سپس در زبان­ فارسی، کارکردهای دیگری برعهده گرفته و نقش معنایی خاستگاه و مفاهیم مشتق از آن را نشان داده است. در این مقاله، چندمعنایی «از» با توجه به معنی اصلی آن و با تکیه بر الگوی انتقال مفهومی بررسی شده است.

با ملاحظه ی مبحث حرف اضافه در منابع دستوری زبان فارسی معلوم می شود، پنج حرف اضافة بسیط «به، با، بر، از، در» رفتار دستوری چندگانه دارند؛ یعنی گاهی کلمه ای مستقل اند و متمم می سازند و گاه فقط جزئی از یک کل یکپارچه اند و متمم نمی سازند. اگر کلمه ی پس از آن ها متمم باشد یا خاص است یا عام. متمم خاص همان مفعول با واسطه است و فقط با فعل متعدی لازم المتمم می آید اما متمم عام هرگز مفعول به حساب نمی آید و با فعل های مختلف-اعم از لازم و متعدی، معلوم و مجهول، تام و ربطی-همراه می شود. همچنین اگر متمم ساز نباشد، به عنوان یک کلمه ی غیرمستقل یا جزئی از یک فعل پیشوندی یا بخشی از عبارتی فعلی است یا همراه اسم پس از خود صفت مرکب، گروه قیدی یا گروه صفتی می سازد.

زمینه و هدف: شبکه شعاعی مدلی برای بررسی ساختار معنایی واژگان است که در آن یک معنای مرکزی یا پیش نمونه، هسته سازماندهی سایر معانی را تشکیل میدهد. بر اساس اطلاعات موجود، تاکنون پژوهشی در زمینه تحلیل گفتار کودکان در قالب شبکه شعاعی صورت نگرفته است. هدف از تحقیق حاضر، تحلیل شناختی حرف اضافه "به" در گفتار کودکان بر اساس دیدگاه شبکه شعاعی و در چارچوب معناشناسی شناختی است. روش: این پژوهش بر مبنای نظریه رشد برونر (1995) پیش رفته و بدین منظور از روش توصیفی-تحلیلی استفاده شد. داده ها با شیوه نمونه گیری تصادفی از 40 کودک در گروه سنی6 تا 9 سال از یک مدرسه در منطقه 2 تهران جمع آوری شد. با تحلیل گفتار کودکان، تلاش شد تا شبکه شعاعی حرف اضافه "به" در این سنین شناسایی و تحلیل شود. یافته های پژوهش: کودکان ابتدا معنای پیش نمونه این حرف اضافه را فرا میگیرند و با روند رشد، شبکه شعاعی آن ها پیچیده تر میشود. بررسی معانی پیش نمونه نشان داد که معانی «حرکت به سمت هدف یا مقصد» و «انتقال» بیشترین بسامد را دارند. تحلیل داده ها حاکی از هم راستایی مفهومی میان معانی شبکه شعاعی و معانی پیش نمونه است؛ به گونه ای که معنای «الصاق و اتصال» در امتداد معنای «حرکت به سمت مقصد» و معنای «مخاطب قرار دادن» همسو با معنای «انتقال» قابل تبیین است. نتایج: یافته ها با نظریه مراحل رشد زبانی برونر همخوانی دارد و بر اهمیت بازنمایی های نمادی در یادگیری زبان تأکید میکند. با این حال، محدودیتهایی مانند جامعۀ آماری کوچک و پیچیدگی تحلیل شبکه شعاعی وجود دارد که ضرورت انجام پژوهشهای تکمیلی را نشان میدهد. نتایج این پژوهش میتواند در طراحی برنامه های آموزشی کودکان مؤثرتر باشد.

هدف از پژوهش حاضر، تحلیل پدیده دستوری حرف اضافه نمایی افتراقی در وفسی در چهارچوب نظریه بهینگی و با استفاده از تعمیم مدل بهینگی مفعول نمایی افتراقی آیسن (2003) می باشد. با وجود بررسی های بوسونگ (1985) پیرامون مفعول نمایی افتراقی در بیش از سیصد زبان جهان، پدیده حرف اضافه نمایی افتراقی تاکنون به صورت دقیق و رده شناختی مورد بررسی واقع نگردیده است. حرف اضافه نمایی افتراقی، به عنوان زیرمجموعه ای از حالت نمایی افتراقی، به بررسی تاثیر ویژگی های معنایی و یا کاربردی در نحوه ظهور حالت در مفعول حرف اضافه می پردازد. شواهد زبانی وفسی (Vide. Stilo, 2004)، نمایانگر آنند که ویژگی معنایی جانداری در مفعول حرف اضافه، بر نوع حالت نمایی در آن موثر می باشد، به طوری که مفعول های حرف اضافه جاندار و انسان در وفسی در حالت غیر مستقیم (حالتِ مفعولی حرف اضافه) تظاهر می یابند، در صورتی که تظاهر مفعول حرف اضافه غیر جاندار، در حالت مستقیم (فاعلی) می باشد. مدل بهینگی حرف اضافه نمایی افتراقی در پژوهش حاضر با بهره گیری از پرینس و اسمولنسکی (1993)، اسمولنسکی (1995) و با تعمیم مدل بهینگی آیسن (2003) در مفعول نمایی افتراقی حاصل شده است و سلسله مراتب محدودیتی گویشی مورد کاربرد، با به کارگیری ابزارهای صوری انطباق هماهنگ و ربط موضعی استخراج گردیده اند.

هدف این تحقیق، بررسی ترکیبات حرف اضافه دار گیلکی و مقایسه نتایج آن با نظریه چامسکی، در خصوص پارامتر هسته می باشد. برای انجام تحقیق، 1200 آزمودنی از دو شهر فومن و رشت انتخاب و بر اساس متغیرهای سن، جنس، سواد و مکان به دوازده گروه تقسیم شدند. 20 جمله به طور تصادفی از کریستن سن (102-97: 1375) انتخاب شد و پس از اعمال اصلاحات واژگانی و ساختاری مورد استفاده قرار گرفت. در هر جمله، یک جای خالی وجود داشت که می بایست با یک عبارت حرف اضافه دار مناسب تکمیل می شد. از این تعداد آزمودنی، 24020 ترکیب جمع آوری شد. ترکیبات به دست آمده به چهار گروه بدون حرف اضافه، دارای حرف اضافه پیشین، دارای حرف اضافه پسین و سرانجام ترکیبات دارای هر دو نوع حرف اضافه پیشین و پسین، به طور همزمان، تقسیم شدند. یافته ها نشان داد که در این زبان به جای این که پارامتر هسته دوتایی باشد، سه تایی است. به بیان دیگر، در ترکیبات حرف اضافه دار گیلکی، سه نوع ساختار به چشم می خورد: (1) هسته - آغازین (2) هسته - پایانی و سرانجام ترکیبی از موارد (1) و(2) .